Vrouwelijke kunstenaars verdienen meer dan een overzichtstentoonstelling

Judith Leyster, Michaelina Wautier, Rachel Ruysch — namen die elke kunstliefhebber zou moeten kennen, maar dat lange tijd niet deed. MSK Gent brengt nu werk samen van 40 vrouwelijke kunstenaars die tussen 1600 en 1750 in de Lage Landen werkten. De tentoonstelling Onvergetelijk! zorgt voor erkenning van vrouwelijke kunstenaars, maar laat ook zien dat sommige kunstenaars misschien wel terecht vergeten zijn…

Het kleine portretje van Willem III op wit papier lijkt wel een gravure. Maar wie beter kijkt, ziet dat het niet getekend, maar geknipt is. Het is een precisiewerkje van knipkunstenaar Johanna Koerten. Ze was een van de sterren van de 17e eeuw. Tsaar Peter de Grote bracht bij zijn reis naar Amsterdam in 1697 een bezoek aan haar atelier. Bovendien leverde haar knipkunst grote sommen geld op: zo’n 4000 gulden per stuk. Ter vergelijking: voor de Nachtwacht werd slechts 1200 gulden betaald. Toch is het werk van Johanna Koerten tegenwoordig vrijwel nergens meer te zien.

Vrouwelijke kunstenaars

Het verhaal van Johanna Koerten is exemplarisch voor de erkenning van vrouwelijke kunstenaars. Ondanks hun talent en succes kregen mannelijke kunstenaars alle aandacht. De prenten van Geertruydt Roghman laten zien welke positie vrouwen eeuwenlang kregen toebedeeld: schoonmaken, koken en naaien. De serie heet treffend “Vijf vrouwelijke bezigheden”. Op de gravures zijn de vrouwen vaak op de rug te zien, onpersoonlijk en onherkenbaar, alsof ze volledig inwisselbaar zijn.

Om deze ongelijke positie te veranderen, organiseren musea de laatste tien jaar regelmatig overzichtstentoonstellingen met vrouwelijke kunstenaars. In het Museum voor Schone Kunsten in Gent zijn werken van zo’n 40 vrouwelijke kunstenaars verzameld, die tussen 1600 en 1750 in de Nederlanden werkten. Vergelijkbare tentoonstellingen over andere perioden waren recent te zien in Hamburg, Londen en Warschau. Het zorgt voor een hernieuwde kennismaking met vrouwelijke kunstenaars, die lang werden vergeten.

Louise Hollandine van de Palts, bijvoorbeeld, die inventieve portretten schilderde. Van de Palts was de dochter van de ‘winterkoning’ Frederik V van de Palts van Bohemen en leerde het vak in het atelier van Gerard van Honthorst. In Gent zijn drie zelfportretten te zien uit verschillende periodes van het leven. Op het vroege zelfportret met penseel zien we een zelfverzekerde jonge dame. Het is een groot contrast met een portret van 25 jaar later: we zien haar nu als non na intreding in het klooster van Maubuisson.

Symboliek

De selectie werken in Gent is indrukwekkend. Uit de National Gallery in Washington is het beroemde zelfportret van Judith Leyster te zien. Nog exclusiever is het enige zelfportret van Clara Peeters, dat normaal uit zicht van het publiek bij een particuliere verzamelaar aan de muur hangt. Na een mislukte verkoop bij Sotheby’s afgelopen jaar werd het schilderij op het laatste moment aan de tentoonstelling toegevoegd. Het is een vanitas-portret: de verwelkende bloemen, de luchtbel en de dobbelstenen zijn symbolen van vergankelijkheid. Haar rijkdom – ze draagt op het schilderij parels, gouden armbanden en dure kleding – is maar tijdelijk.

Michaelina Wautier schilderde twee meisjes als de heilige Agnes en Dorothea. Ook hier symboliek: de afbeelding als heiligen toont de vroomheid van de meisjes. Toch blijven het meisjes van vlees en bloed: rode wangetjes, een tikje verveeld. Wautier wist als geen ander kinderen af te beelden. Haar werk staat afgelopen jaar weer volop in de belangstelling, dankzij een overzichtstentoonstelling in Wenen en Londen.

Bloemstillevens

Toch zijn niet alle werken in de tentoonstelling van de kwaliteit van Leyster, Peeters of Wautier. Vooral in de rijke verzameling bloemstillevens in de expositie is dit goed te zien. De Amsterdamse Rachel Ruysch is de meester van het genre met schitterende belichting van de bloemen, dieptewerking en sprankelend kleurgebruik. Naast deze topwerken voelen de bloemstillevens van Cornelia van der Mijn, Jacoba van Nickelen en Margaretha Haverman vlak en ongeïnspireerd. Misschien is het niet zo vreemd dat hun werk in de vergetelheid is geraakt.

In de 17e eeuw waren de kansen voor vrouwelijke kunstenaars veel schaarser dan voor mannen. In de tentoonstelling blijkt dat een kunstenaarscarrière vaak alleen mogelijk was voor vrouwen uit kunstenaarsfamilies of vrouwen in de hoogste lagen van maatschappij. Andere vrouwen werden geacht om het huishouden draaiende te houden of mee te helpen met het werk. Selecteren uit de kleine groep vrouwelijke kunstenaars die zich wel kon ontwikkelen, zorgt daardoor onvermijdelijk voor inclusie van werken van mindere kwaliteit.

Onvergetelijk!

Het roept de vraag op of een overzichtstentoonstelling wel de beste manier is om vrouwelijke kunstenaars te tonen. De veertig kunstenaars zijn nu alleen samengebracht omdat ze vrouw zijn. De onderwerpen, stijlen en kunstvormen zijn totaal verschillend. Natuurlijk geeft het een aardig beeld van de diversiteit van de vrouwelijke productiviteit in de 17e eeuw. Maar de kwaliteit is hierdoor wisselend en erger nog, er is nauwelijks ruimte om dieper in te gaan op individuele kunstwerken of grotere thema’s.

Beter was het geweest als de tentoonstellingsmakers een thema hadden gekozen waar vrouwelijke kunstenaars in uitblinken, zoals het stilleven of het portret, en daar werken bij hadden gezocht. Neem de portretten: Hoe werden ze gemaakt? Wie stonden er model? Welke symboliek zit verstopt in de schilderijen? Antwoorden op dit soort vragen zouden meer verdieping in de tentoonstelling brengen.

Maar het belangrijkste gevolg zou zijn dat de focus van de tentoonstelling zou verschuiven van de maker naar de kunstwerken. En dat is wat deze vrouwelijke kunstenaars echt verdienen: aandacht voor hun werk. Het zijn namelijk hun uitzonderlijke schilderijen, die vrouwelijke kunstenaars als Leyster, Peeters en Wautier zo onvergetelijk maken, en niet hun geslacht.