Vijftig tinten wit in de sneeuwlandschappen van Pekka Halonen

Viti, hotto, tykkylumi: het Fins heeft meer dan 50 woorden voor sneeuw. In de landschappen van de Finse kunstschilder Pekka Halonen snap je waarom. De doeken tonen verse poedersneeuw, zachte sneeuw waar je in wegzakt en sneeuw die zwaar aan bomen kleeft. In het Rijksmuseum Twenthe is te zien dat sneeuw ook een diepere betekenis kan hebben: Halonen drukt er zijn gevoel voor Finland mee uit.

De Koreaanse Nobelprijswinnaar Han Kang beschrijft het begin van een sneeuwbui in haar roman ‘Wit’: “In een oogwenk waren de asgrauwe straten van de oude binnenstad uitgewist door wit.” Maar de bewoners lopen door de straten en trappen de sneeuw snel plat: “Omringd door een schoonheid die zou verdwijnen, die al aan het verdwijnen was. Geruisloos.” In Korea is wit de kleur van de dood. Traditioneel droegen Koreanen witte rouwkleding en legden ze witte chrysanten bij het graf. Ook in de roman staat wit symbool voor rouw.

Pekka Halonen

Anders ligt dat bij Pekka Halonen. Het wit in zijn sneeuwlandschappen staat juist voor optimisme. Samen met kunstschilder Akseli Gallen-Kallela en componist Jean Sibelius vocht Halonen voor een onafhankelijk Finland. Op de Wereldtentoonstelling van 1900 presenteerde ze een Fins paviljoen, terwijl het land onder Russisch bestuur stond. Tsaar Nicolaas II was zelfs bezig met de russificatie van Finland.

Een van de werken die Halonen daar toonde, is ook in Rijksmuseum Twenthe te zien: “Pioniers in Karelië”. Het schilderij toont een groep Finse mannen, die bezig is om een boom te kappen in het grensgebied met Rusland (Karelië). Hun kracht en solidariteit symboliseerden het Fins nationalisme: dit waren geen onderdanen van Rusland, maar een autonoom volk. De schilderijen van Halonen werden in Parijs goed ontvangen. Hij ontving zelfs een zilveren medaille op de wereldtentoonstelling voor het schilderij “Zonsondergang in de winter” (geen onderdeel van de tentoonstelling).

Franse invloeden

“Pioniers in Karelië” is geïnspireerd door de stijl van de Franse kunstenaar Pierre Puvis de Chavannes: de rust, balans en eenvoud waarmee de figuren zijn weergegeven, gaf ze waardigheid. Het verraadt Halonens Franse opleiding. Vanaf 1890 studeerde hij aan de Académie Julian, later kreeg hij les van Paul Gauguin bij de Académie Vitti. Van Gauguin leerde hij een fenomenaal kleurgebruik: fel blauw en paars voor de schaduwen van bomen in een winterlandschap.

In Parijs maakte hij ook kennis met de Japanse prentkunst, die grote invloed zou hebben op zijn latere stijl. Hij nam het Japanse perspectief over – een beetje van bovenaf – en paste dit toe in zijn schilderijen. Verticale vormen, zoals een boom aan de rand van het schilderij, domineren de composities. De horizon is vaak niet zichtbaar, symmetrie wordt vermeden, en ook andere elementen zijn onmiskenbaar uit Japanse prenten overgenomen.

Landschapskunst

Het Rijksmuseum Twenthe organiseert de tentoonstelling samen met het Petit Palais in Parijs, wat zorgt voor een tentoonstelling van hoge kwaliteit. Bijna 100 schilderijen uit verschillende Scandinavische verzamelingen geven een goed overzicht van Halonens loopbaan en zijn bovendien prachtig gecureerd. Een goed voorbeeld is de reeks landschappen met smeltende sneeuw: opgehangen van links naar rechts zie je het ijs steeds verder smelten

Ondanks dat Halonen in Nederland een onbekende naam is, verdient de tentoonstelling een groot publiek. Het is zeldzaam dat een tentoonstelling van deze kwaliteit en omvang vanuit Parijs naar Nederland reist. Het enige minpuntje zijn de volle zalen, maar dat is een detail in een verder spectaculaire tentoonstelling. Het valt te hopen dat het Rijksmuseum Twenthe in de toekomst vaker met het Petit Palais zal samenwerken om kunstenaars aan een Nederlands publiek te introduceren.

Wit

In de laatste zaal heeft het museum twintig sneeuwlandschappen uit verschillende periodes van zijn loopbaan bijeengebracht. Het is een lust voor het oog. Halonen weet als geen ander de subtiele verschillen tussen de verschillende sneeuwsoorten vast te leggen: van verse poedersneeuw (viti) tot sneeuw aan boomtakken (tykkylumi). Hier begrijp je waarom ze hem ook wel de sneeuwschilder noemen.

Binnen deze verzameling sneeuwschilderijen valt een groep werken op die Halonen aan het einde van zijn leven maakte. Vrijwel alle kleur is van de doeken verdwenen: het enige dat overblijft zijn tinten wit. Halonen schilderde deze doeken na de dood van zijn broer Aapeli. Het laat zien dat hij het landschap niet realistisch probeerde weer te geven, maar gebruikte als uitdrukking van zijn innerlijk. Wit als kleur van rouw: het doet denken aan de roman van Han Kang. Zo blijkt dat het Fins misschien wel vijftig woorden voor sneeuw heeft, maar dat sneeuw uiteindelijk overal dezelfde taal spreekt.