Weinig schilders uit de barokperiode schilderen met zoveel fysieke overtuiging als Artemisia Gentileschi. Haar figuren aarzelen niet, ze handelen. Haar doeken zijn geen afstandelijke composities, maar taferelen die je bijna voelt. Die intensiteit is geen toeval: achter haar werk gaat een leven schuil dat even dramatisch is als de Bijbelverhalen die ze op doek zette.
Vastberaden blik, stevige greep om het zwaard: dit zijn twee vrouwen op een missie. Nog één ferme ruk en Holofernes is zijn hoofd kwijt. Het bloed sijpelt al over de lakens. De Italiaanse kunstenaar Artemisia Gentileschi toont het meest spannende moment uit het Bijbelboek Judith. De spaarzame verlichting, afgekeken van Caravaggio, versterkt het dramatische effect van de voorstelling.
Judith en Holofernes
We kijken naar het Bijbelverhaal over Judith en Holofernes, de generaal van de Babylonische koning Nebukadnezar II. Al maandenlang belegert Holofernes de Israëlitische stad Bethulië. Als hij ook de watertoevoer afsnijdt, staat de stad op het punt om zich over te geven. Maar dan komt de slimme Judith met een list: ze voert Holofernes dronken en troont hem naar zijn bed. Waar hij rekent op een pleziertje, wacht een onverwachte hinderlaag: samen met een bediende overmeestert en onthoofdt Judith hem.
Gentileschi was niet de eerste die het dramatische verhaal op doek zette: Caravaggio schilderde Judith en Holofernes in 1599. Het is een curieus schilderij. Judith kijkt met afgrijzen naar de onthoofding, alsof ze walgt van zichzelf. Het bloed is weinig realistisch. Het ziet eruit alsof er draden uit de wond komen. Maar de grote vraag is vooral: hoe overmeesterde Judith Holofernes? Het lijkt alsof hij zich op een presenteerblaadje aandient. Judith staat op grote afstand en de bediende, een oude vrouw, lijkt niet bij machte te helpen.
Neem dan het schilderij van Gentileschi: hier zien we vrouwen samenwerken als een team. Ze werpen zich op het lichaam van Holofernes. Er vindt strijd plaats: Judith trekt aan zijn haar, de bediende grijpt hem bij de keel. Hier zien we vrouwen die niet walgen van een beetje bloed, maar bezig zijn om hun stad te redden. Ze benadrukt de intensiteit van het tafereel door de hoofdpersonen in primaire kleuren te kleden: rood, geel en blauw.
De verkrachting van Artemisia Gentileschi
Het is gevaarlijk om de schilderijen van een kunstenaar te interpreteren vanuit zijn of haar eigen levensverhaal. Je weet immers nooit in hoeverre het eigen leven invloed heeft gehad op het creatieve proces. Maar in het geval van Artemisia Gentileschi is het vrijwel onmogelijk om haar persoonlijke verhaal te negeren. Artemisia Gentileschi groeide op in het schildersatelier van haar vader Orazio Gentileschi, een beroemde renaissance-schilder. Ze had veel talent en haar vader moedigde haar daarom aan om zich verder te ontwikkelen.
In 1611 werd Artemisia Gentileschi verkracht door Agostino Tassi. Ze had hem leren kennen doordat haar vader Orazio met Tassi samenwerkte aan de decoratie van het plafond van de Casino delle Muse in het Palazzo Pallavicini-Rospigliosi in Rome. Tassi beloofde met haar te trouwen om haar eer te herstellen, maar bleek al getrouwd te zijn. Toen dit huwelijk uitbleef, klaagde haar vader Tassi aan. Tijdens het proces werd Artemisia gemarteld om haar getuigenis te verifiëren, en draaide de zaak vooral om de eer van de familie, niet om haar persoonlijke leed. Maar om de schuld van Tassi te bewijzen, moest ze zelfs een vreselijk gynaecologisch onderzoek ondergaan. Tassi werd veroordeeld tot verbanning, maar deze straf werd nooit uitgevoerd.
Invloed op haar werk
Het is moeilijk om 400 jaar later de impact van de verkrachting van Artemisia Gentileschi te bepalen. Sommige kunsthistorici hebben daarom opgemerkt dat in de 17e eeuw anders tegen verkrachting werd aangekeken. Het gebeurde vaker en werd anders beoordeeld: eerder nog als ontering van de deugd, dan als een inbreuk op het lichaam van een vrouw. Ze betogen niet dat verkrachting niet kwalijk zou zijn, maar bevragen of het hetzelfde levenslange trauma veroorzaakte als tegenwoordig. De samenleving in de 17e eeuw was een stuk harder en zat vol met vervelende ervaringen.
Toch is deze zienswijze moeilijk vol te houden in het geval van Gentileschi. Uit de rechtbankverslagen blijkt duidelijk dat het een traumatische ervaring voor haar was. Niet veel vrouwen gingen destijds naar de rechter en haar volharding om haar gelijk te halen, laat zien dat het betekenis voor haar had. Bovendien zit haar oeuvre vol met schilderijen waarin vrouwen zich verzetten tegen mannen. De schilderijen van Judith en Holofernes zijn daar een goed voorbeeld van.
Susanna en de ouderlingen
Judith is echter niet het enige Bijbelse personage dat Gentileschi inzette om vrouwelijke weerbaarheid te verbeelden. Gentileschi schilderde bijvoorbeeld tenminste vijf keer het Bijbelse verhaal van Susanna en de ouderlingen. Hierin is Susanna aan het baden als ze wordt bespied door twee ouderlingen. In veel barokke schilderingen wordt Susanna afgebeeld als verleidster. Maar in de werken van Artemisia Gentileschi probeert Susanna juist aan de oneerbare voorstellen van de oude mannen te ontkomen, zoals Artemisia ook Tassi probeerde te ontlopen.
De herontdekking van Gentileschi begon pas in de tweede helft van de twintigste eeuw, maar sindsdien is haar reputatie alleen maar gegroeid. Haar werk hangt inmiddels in de Uffizi, het Museo di Capodimonte en tal van andere grote musea. Zo blijft ze hedendaagse kunstenaars beïnvloedden. De Amerikaanse kunstenaarsgroep Guerrilla Girls gebruikte in de jaren tachtig haar werk als aanknopingspunt om de structurele afwezigheid van vrouwen in museumcollecties aan de kaak te stellen.
Ken jij alle 50 meesterwerken?
Lees ook onze andere artikelen over 50 beroemde kunstwerken uit de kunstgeschiedenis:
