Schoonheid in Bozar: Van Botticelli tot bodypositivity

Wat is schoonheid, en wie bepaalt dat? In Bozar in Brussel lopen twee tentoonstellingen die die vraag onderzoeken. Bellezza e Bruttezza duikt in de schoonheidsidealen van de Renaissance, met werk van Botticelli, Titiaan en tijdgenoten. Picture Perfect toont hoe hedendaagse kunstenaars datzelfde ideaal bevragen.

Een knappe vrouw knijpt in haar tepel: er spuit een flinke straal moedermelk uit. Het is een opvallend schilderij in de tentoonstelling “Bellezza e Bruttezza” over schoonheid in de Renaissance. De vrouw op het schilderij is Simonetta Vespucci, die bekend stond als de mooiste vrouw van haar tijd. “Ze straalde veel helderder dan de zon, als een god”, schreef dichter Angelo Poliziano over haar. Botticelli gebruikte Vespucci als model voor een tiental schilderijen, waaronder de beroemde “Geboorte van Venus“.

Renaissance

Simonetta Vespucci was de verpersoonlijking van het schoonheidsideaal van de renaissance. Ze had een hoog voorhoofd, een lichte huid en een lange hals. Op het schilderij spreekt haar rijkdom uit de parels in haar haren en de rijkversierde sjaal. Maar vooral haar symmetrische gezicht en golvende goudblonde haar voldeden aan het beeld van schoonheid. Maar waar kwam dit beeld van schoonheid vandaan?

Theoreticus Leon Battista Alberti stelde dat de juiste verhoudingen tussen lichaamsdelen terug te vinden waren in de beeldhouwkunst van de oudheid. In de openingszaal van de tentoonstelling is hiervan een voorbeeld te zien. Een beeld van de Medici Venus is tentoongesteld naast Vlaamse en Italiaanse renaissanceschilderijen van Jan Gossaert en Lorenzi di Credi. De vrouwen op de schilderijen hebben net als Venus hun hand op hun borst. Maar ook de lichaamsbouw is hetzelfde.

Christelijke uitleg

In de katholieke samenleving van Renaissance-Italië was de verheerlijking van de schoonheid van het lichaam problematisch. De invloedrijke Renaissance-filosoof Marsilio Ficino vond hiervoor een oplossing. Hij verbond Plato’s filosofie, die onderscheid maakte tussen lichamelijke en geestelijke liefde, aan het katholieke geloof. Ficino maakte onderscheid tussen de aardse Venus (Venus Vulgaris) en de hemelse Venus (Venus Coelestis). De aardse schoonheid van het lichaam was gericht op voortplanting, vandaar de kneep in de borst bij Simonetta Vespucci: een verwijzing naar haar vruchtbaarheid. Tegelijk was haar schoonheid een teken van haar intellectuele en goddelijke verheffing. De aardse schoonheid was een opstapje naar het goddelijke.

Vrouwen lieten zich daarom graag afbeelden volgens het heersende ideaalbeeld van schoonheid. De lichte huid en golvende blonde haren van Simonetta Vespucci vinden we in de tentoonstelling daarom ook terug in portretten van Titiaan en Palma il Vecchio. Schoonheid werd gezien als een katholieke deugd.

Schoonheid vs. Lelijkheid

Als schoonheid stond voor goedheid, was het tegenovergestelde dan ook waar? In de zalen van Bozar lijkt het van wel. Een vrolijk gezelschap van Jan Massys toont een groep lelijke muzikanten, die openlijk dronken lijken. Uit de omhelzingen van de vrouw op het doek blijkt bovendien een losse moraal. Dit zijn geen gelovige lieden, deze mannen zijn vooral uit op aards plezier. Lelijkheid lijkt bovendien verbonden met armoede: de mannen op het schilderij zijn vies en slecht gekleed.

Lelijkheid was een bron van vermaak, zo blijkt uit de vele schilderijen van narren in de tentoonstelling. In de Middeleeuwen waren narren vaak verkleed in een geel pak met belletjes. Een onbekende schilder, met noodnaam de “Meester van 1537“, gaf de nar op zijn schilderij zelfs konijnenoren. Breed lachend kijkt hij door zijn vingers en op de achtergrond staat een zogenaamde zottenstaf, een houten stok met een narrenkop. Deze accessoire komt op meerdere andere schilderijen terug.

Problematischer zijn de schilderijen van mensen met aangeboren afwijkingen. Zo waren hofnarren in de renaissance vaak mensen met dwerggroei. Ter vermaak van machthebbers moesten ze voor de elite grappen en grollen uithalen. Madeleine Gonzales werd vanwege haar ‘monsterlijke uiterlijk’ naar het hof van Hendrik II van Frankrijk gehaald. Ze had overmatige haargroei als gevolg van een genetische afwijking (hypertrichosis universalis). Het is pijnlijk om te zien hoe ze als rariteit werd geëtaleerd.

Hedendaagse schoonheid

Gelijktijdig met “Bellezza e Brutezza” is in Bozar een tentoonstelling over hedendaagse schoonheidsidealen te zien. Vijfenzestig kunstenaars onderzoeken in “Picture Perfect” ons beeld van schoonheid, veelal met foto’s en videowerken. Waarom domineerde de witte vrouw eeuwenlang dit beeld? Yuki Kihara laat zien dat Samoaanse mannen eeuwenlang als exotische wilden en handelswaar werden gezien. Zijn foto’s laten zien hoe lichaamsvormen werden gemeten om pseudo-wetenschappelijke argumenten te zoeken voor hun minderwaardigheid ten opzichte van het witte ras.

Sandra Lazzarini vraagt aandacht voor de schoonheid van ouderdom. Ze toont foto’s van rimpels en moedervlekken. Wie bepaalt wat mooi is? Haley Morris-Cafiero verzamelde beledigingen, die mensen met overgewicht te horen krijgen. Het laat zien hoe hard onze samenleving is voor iedereen, die niet jong, slank en wit is. De cosmetische industrie speelt hier gretig op in: ze verdienen meer geld als we ons allemaal lelijk voelen.

Gek genoeg lijkt er dus sinds de Renaissance niet veel veranderd. Ons beeld van schoonheid wordt niet bepaald door onszelf, maar vooral door culturele normen. De vraag is, wie we deze normen laten bepalen? Vroeger was het de kerk, nu de reclame-industrie, maar willen we dit wel? Bezoekers krijgen in Bozar de uitnodiging om hier zelf een mening over te vormen.