Wat gebeurt er met kunst wanneer de maker al lang is overleden? Na 70 jaar vervalt het auteursrecht (in Nederland en de meeste Europese landen), en komt het werk in het publieke domein terecht. Dat betekent dat iedereen het vrij mag bekijken, delen en hergebruiken zonder enige toestemming of licentiekosten. Denk aan meesterwerken van Rembrandt, Vermeer of van Gogh: hun kunst is van iedereen geworden. Toch blijft die vrijheid online beperkt, omdat musea de digitale versies van hun kunstwerken vaak achter rechten of gebruiksvoorwaarden hielden. Gelukkig komt daar de laatste jaren verandering in.
Steeds meer musea digitaliseren hun collecties en delen die online. Grote namen zoals het Rijksmuseum maakten al in 2012 met Rijksstudio massaal hoge-resolutie beelden van publieke-domein werken vrij beschikbaar . Wereldwijd hebben inmiddels meer dan 1.700 culturele instellingen een deel van hun collectie publiek vrijgegeven, wat goed is voor zo’n 100 miljoen digitale objecten. Dit maakt het voor iedereen mogelijk om beroemde schilderijen en beelden onbelemmerd te bekijken, downloaden en hergebruiken.
Musea fungeren dus steeds vaker als digitale bibliotheken voor kunst. Formeel zijn deze werken in het publieke domein al lang vrij, maar tot voor kort hielden veel instellingen ze achter strikte voorwaarden. Door middel van auteursrechtclaim of gebruikslicenties kunnen musea eigenlijk een ‘kunstmatige schaarste’ creëren rond hun eigen hoge resolutie reproducties. Critici noemden dit een vorm van digitale omheining, omdat een publiek domein-werk in principe vrij ter beschikking moet staan, maar zo toch ontoegankelijk blijft.
Open GLAM
Daartegenover staat de Open GLAM-beweging, een wereldwijde coalitie van musea, bibliotheken en archieven die stelt dat digitaal erfgoed volledig open moet zijn voor onderwijs, onderzoek en publiek gebruik. Hun uitgangspunt: wat in het publieke domein valt, blijft ook na digitalisering publiek, zonder nieuwe rechten. Met succes: de Open GLAM Survey (2024) registreerde meer dan 1.700 instellingen uit 55 landen met een vorm van open toegang tot hun digitale collecties, samen goed voor bijna 100 miljoen vrije museale items. Grote initiatieven als de TAROCH-coalitie van Creative Commons en het GLAM-E Lab ondersteunen dit beleid, terwijl platforms als Wikimedia Commons en Europeana al tientallen miljoenen kunstwerken zonder rechten beperkingen aanbieden.
In Nederland lopen we voorop. Het Rijksmuseum werd internationaal geprezen met Rijksstudio, waar het hoge-resolutiebeelden van publieke-domein werken als ‘publiek erfgoed’ onder een CC0-licentie vrijgaf. Ook andere Nederlandse instellingen volgen het voorbeeld. Zo stelt het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden alle collectie-afbeeldingen en metadata onder een CC0-licentie beschikbaar, je mag ze dus kopiëren, wijzigen en delen zonder toestemming. Dankzij dit open beleid kunnen onderzoekers, ontwerpers en leerlingen eenvoudig meesterwerken uit ons erfgoed gebruiken zonder juridische rompslomp.
In de hoge resolutie van de afbeelding is zelfs het craquelé van de verf te zien.
Kunstwerken gebruiken
Wat betekent dit voor kunstliefhebbers? Vrij beschikbare kunstwerken maken de kunstwereld laagdrempeliger. Onderwijsinstellingen en online publicaties kunnen kunstwerken illustreren zonder licentiekosten. Deze openheid stimuleert bovendien creativiteit: kunstenaars, ontwerpers en hobbyisten geven de kunst een tweede leven in remixes, prints en andere projecten. Ook ondernemingen profiteren hiervan, denk bijvoorbeeld aan de posterwebshop Musarte. Alle posters op de website van Musarte zijn afbeeldingen van schilderijen uit musea waarvan het auteursrecht is verlopen.
Al met al zorgen musea met deze digitale openstelling voor vele voordelen. Kunstwerken die in het publieke domein vallen worden zo beter benut, wat het kennisdelen en de culturele participatie bevordert. De toekomst wijst daarom in één richting: steeds meer meesterwerken zullen vrij online staan, zodat kunst echt voor iedereen toegankelijk wordt, of je nu een museum bezoekt of online van eeuwenoude schilderijen geniet.