Wifredo Lam vond zijn Cubaanse roots terug op Martinique

Wifredo Lam was een wereldburger. Hij werd geboren in Cuba, zijn voorouders kwamen uit Azië en Afrika en hij werkte in Europa. In Parijs had hij succes met surrealistische werken, als vriend van Picasso. Op de vlucht voor de nazi’s veranderde zijn blik op de wereld door een bijzondere ontmoeting met Aimé Césaire.

Wifredo Lam werd in 1902 geboren in Cuba als zoon van een Afrikaans-Cubaanse moeder en een Chinese vader. Zijn ouders wilden dat hij rechten ging studeren, maar na twee jaar schreef hij zich in aan de kunstacademie. In 1923 verhuisde hij naar Madrid om zijn stijl verder te ontwikkelen. Ondanks zijn academische scholing zocht hij al snel aansluiting bij modernistische kunstenaars. Zo kwam hij in 1938 in Parijs terecht, waar hij goed bevriend raakte met Pablo Picasso.

Kubisme en surrealisme

In 1939 exposeren Lam en Picasso gezamenlijk in Parijs. In de werken van Lam is de invloed van Picasso goed te zien. De schilderijen bevinden zich op het snijvlak van kubisme en surrealisme. De figuren met hoofden in geometrische vormen doen denken aan Picasso’s portretten van Dora Maar. Net als Picasso liet Lam zich bovendien inspireren door Afrikaanse maskers.

Maar alles veranderde toen in 1940 de Tweede Wereldwereldoorlog uitbrak. De omstandigheden in Parijs verslechterden en de kunsthandel stortte in. Lam en andere surrealistische kunstenaars vluchtten naar Marseille, omdat Zuid-Frankrijk niet was ingenomen door de nazi’s. In Marseille besloot Wifredo Lam naar Cuba terug te keren.

Ontmoeting met Aimé Césaire

In februari 1941 vertrok Lam met met André Breton en andere surrealistische kunstenaars naar het Caribisch gebied. De bestemming was het Franse eiland Martinique. Hier ontmoette hij de dichter en denker Aimé Césaire, die de négritude beweging was gestart. Césaire maakte mensen bewust van hun Afrikaanse afkomst en culturele gewoontes. Hij viert de zwartheid. Lams moeder was van Kongolese afkomst en hij voelde zich daarom persoonlijk betrokken bij Césaires denkwijze.

Op Martinique maakten Lam, Césaire en enkele anderen een uitstapje naar het bos van Absalon. Samen ervaarden ze de schoonheid van de natuur en praatten ze urenlang over zwartheid, racisme en cultuur. De dichtbegroeide bossen en het intieme samenzijn maakten grote indruk op Lam. De wandeling met Césaire veranderde zijn visie op zijn kunst volledig.

Na enkele maanden op Martinique reisde Lam door naar Cuba. Hij was 18 jaar weg geweest en zijn terugkomst was een tegenvaller. De Cubaanse cultuur had plaatsgemaakt voor het Amerikaanse massatoerisme. Zelfs de schilderijen toonden een stereotiep Cuba met mensen die de chachacha dansen. Lam miste de bezieling van de eigen cultuur, die hij met Césaire juist zo belangrijk had gevonden.

de Jungle

Wifredo Lam besloot daarom schilderijen te maken in de geest van de négritude beweging. Hij zei: “Ik wilde met heel mijn hart het verhaal van mijn land schilderen, vanuit de zwarte blik en de schoonheid van de zwarte kunst.” Terugdenkend aan de wandelingen in het bos van Absalon, begon Lam daarom aan een reeks werken dat geïnspireerd was op een oerwoud. Het resulteerde in zijn beroemdste werk ‘de Jungle’.

De Jungle toont een suikerplantage met vier antropomorfe figuren. Cuba was eeuwenlang de belangrijkste suikerproducent ter wereld. Veel tot slaaf gemaakte Afrikanen werkten op de plantages. De figuren in Lams schilderij hebben Afrikaanse maskers als hoofden, om aan deze slavernij te herinneren. De compositie voelt overvol aan. De figuren kunnen nauwelijks bewegen tussen het oerwoud van suikerriet. Lam laat zo de gevangenschap van de tot slaaf gemaakte arbeiders zien.

De Jungle toont de geschiedenis van Cuba en de invloed van de Afrikaanse cultuur op het eiland. Wifredo Lam wordt daarom vaak vergelijken met Pablo Picasso. Waar Picasso’s Guernica een aanklacht was tegen het geweld van het facisme, is Lams Jungle een protest tegen de slavenhandel.

Samenwerking

Wifredo Lam en Aimé Césaire bleven hun hele leven contact houden. Vlak voor zijn dood maakte Lam tien etsen met als titel de Aankondiging (de Annunciatie). Hij publiceerde de etsen samen met een gelijknamig gedicht van Césaire. De titel verwijst naar de voorspelling (aankondiging) dat de mensheid van onderdrukking zal worden bevrijd.

In het werk zien we een demonachtige vrouwelijke godin, die de andere figuren (doodskoppen, paarden, andere wezens) onderdrukt. De vrouw heeft vleugels, die doen denken aan een engel. Ook de titel (Annunciatie) van de serie lijkt een verwijzing naar de Bijbel. Maar in Lams werk gaat het niet om een religieuze betekenis. Het christendom staat hier symbool voor de Westerse cultuur, die de slavenhandel heeft mogelijk gemaakt. De serie etsen is zo opnieuw een aanklacht tegen de transatlantische slavenhandel.

Wereldkunst
Vanaf 2024 zal KunstVensters vaker aandacht besteden aan niet-Westerse kunstenaars. Dit artikel over Wifredo Lam is het eerste deel van deze nieuwe serie. Komend jaar volgen artikelen over o.a. Tarsila do Amaral en Amrita Sher-Gil.